SAMENVATTING
Er zijn in ieder geval op zijn minst een aantal opvattingen in dit boek waarvan ik zou willen dat men, de lezer, er even wat langer bij stilstaat en over nadenkt. Centraal staat dat wij, in ons eigen persoonlijke belang, maar ook in het belang van de mensheid als geheel, op een andere attitude met betrekking tot oorlog en vrede moeten overschakelen. In dit boek wordt het concept van een op vrede gerichte preventieve dialoog uitgewerkt.
Deze benadering is te beschouwen als een derde weg tussen pacifisme aan de ene kant en von Clausewitz aan de andere kant.
DE VERANDERENDE CONTEXT
De toekomst is ongewis maar zal per definitie, bij min of meer gelijke economische omstandigheden, radicaal veranderen. De bewoners van planeet aarde hebben behalve een klimaatcrisis in de komende eeuwen nog heel veel andere problematieken op te lossen. Sommigen gloren al aan de horizon, zoals kunstmatige intelligentie en biomedische manipulatie. Vele zijn nog niet bekend. De meeste, zo niet alle, van deze problematieken zijn mondiaal van karakter en vragen een gezamenlijke aanpak via internationaal overleg. Oorlog tussen geopolitieke grootmachten kunnen wij daarbij niet gebruiken. Het is alle hens aan dek.
Los van het bovenstaande zijn oorlogen in toenemende mate steeds moeilijker echt te winnen en beperken ze bovendien ook het blikveld van de strijdende partijen. Ze worden te vaak op valse gronden gestart.
De risico’s worden niet goed geanalyseerd. De propaganda aan beide zijden van het conflict vertroebelen een eerlijke analyse van de situatie en de wederzijdse belangen die daarbij een rol spelen. Ze worden ook te lang doorgezet alvorens vrede gesloten wordt. Oorlog kent daardoor steeds vaker uitsluitend verliezers, zowel letterlijk (doden, gewonden, materiele schade, PTSS) als figuurlijk (langjarige onproductieve vijandsbeelden over en weer).
Er staan momenteel bijna 10.000 kernwapens, waarvan vele triggerready, in de wereld opgesteld. Niets wijst erop dat dit aantal zal verminderen.
Integendeel de kans dat er meer landen dan de huidige negen kernwapens
ontwikkelen is erg groot. Het laten ontsporen van conflicten door oorlog te voeren is bijna een garantie dat het een keer fout zal gaan waardoor op kleine of grote schaal kernwapens gebruikt gaan worden. Daarnaast is er de kans dat door toeval en misverstanden per vergissing een kernoorlog ontstaat.
De huidige manier van met conflicten omgaan is gebaseerd op het willen winnen. Daarmee worden andere opties veelal genegeerd. Een van de bijzonder relevante opties is die van neutraliteit. In de oorlog in Oekraïne is deze voor de hand liggende optie van neutraliteit domweg niet gebruikt. Was dat wel gebeurt dan had deze oorlog vermeden kunnen worden.
Gelet op de veranderende context hebben we een derde weg nodig tussen pacifisme en von Clausewitz waarmee op conflicten gereageerd kan worden. We spreken over op vrede gerichte preventieve dialoog. Deze noodzakelijke transitie naar vrede zal een paradigmaswitch moeten zijn en dat zal tijd kosten (vergelijkbaar bijvoorbeeld met de scheiding van kerk en staat)
Deze derde weg kent een aantal belangrijke kenmerken zoals:
a. Het draaien van de mindset naar gelijkspel
b. Het goed kennen van de tegenpartij (dus geen “vijand”)
c. Wat niet wil dat U geschiedt doe dat ook een ander niet
d. Niet met twee maten meten / dubbele standaard hanteren
e. Iedereen zijn eigen tempo laten
f. Het creëren van win – win situaties
g. Geen risico’s nemen
WAT ZIJN DE TEGENKRACHTEN?
Op vrede gerichte preventieve dialoog valt buiten de gangbare manier van denken en zal daarom vele tegenkrachten ontmoeten. Gedacht kan worden aan het militair industrieel complex, het multimediale landschap, de romantisering van geweld of de dominante kracht van de orthodoxie.
De belangrijkste tegenkrachten zitten echter bij de grote geopolitieke blokken. Voor hen is het behoud van vrede en het oplossen van conflicten zonder oorlog te gaan voeren niet het allerbelangrijkste. Zij stellen hun eigen machtspositie, het behouden daarvan en als het even kan het verder vergroten van die machtspositie bovenaan. Ze willen winnen en in ieder geval niet verliezen. Ze gaan ver om dat te bereiken. Collateral damage nemen ze daarbij voor lief, ook al gaat dat tegen heersende internationale rechtstatelijke afspraken in en ook al gaat dit met veel ellende en slachtoffers gepaard. Zij zijn de meest overtuigde aanhangers van het von Clausewitz model.
De grootmachten zijn met elkaar in een strijd om de macht gewikkeld. De metafoor van de strijd op de apenrots is hier van toepassing. Als zodanig is er ook een ‘apenrotscrisis’. De strijd om de macht is van alle tijden. Door de huidige mondialisering (de wereld als een veel meer dan voorheen geintegreerde community) is deze strijd om de macht echter gevaarlijker dan ooit. Het bedreigt ons allemaal. Zeker omdat er veel kernraketten beschikbaar zijn om in laatste instantie, bij te veel verlies, te gaan gebruiken.
Op dit moment is de Verenigde Staten de dominante hegemoniale macht en zo gedragen ze zich ook. De VS zijn sinds de Tweede Wereldoorlog koploper met het voeren van imperiale oorlogen. Steeds zijn ze erop uit hun positie te verstevigen en te proberen positieverlies ten koste van alles te vermijden. Helaas moet geconstateerd worden dat deze positie lang niet altijd de vrede bevordert. De belangrijkste vraag is dan ook of de wereld er echt mee gediend is dat de Verenigde Staten van Amerika de positie van “top aap” ten koste van alles moet zien te behouden. In het Westen is dat zo goed als een ”no go vraag”. Maar de vraag dient wél gesteld te worden, mede gelet op de in alle opzichten bedroevende resultaten (burger) slachtoffers, steunen van dictaturen, uiteindelijk succes) van vele interventies van de VS in de afgelopen decennia.
NAAR EEN NIEUWE MONDIALE VEILIGHEIDSRUCTUUR
Er dienen alternatieve ontwikkeld worden voor de huidige mondiale veiligheidsstructuur. De pentarchie zoals de Duitse historicus Münkler die voorstelt zou daarbij een interessant startpunt kunnen zijn. Dat wil zeggen het accepteren van vijf min of meer gelijkwaardige blokken (VS. Europa, China, India en Rusland), die in een nieuw te bepalen afgewogen houding ten opzichte van elkaar staan. De dominante rol van de VS lijkt afwezig. Liever vijf apen boven op de apenrots die elkaar niet de tent uitvechten dan één aap die elke keer weer de confrontatie opzoekt omdat hij bovenaan wil blijven.
Het dilemma daarbij is dat we ook zullen moeten accepteren dat er op elk van de blokken andere waarden en normen aanwezig (mogen) zijn.
De rule of law kan niet wereldwijd gehandhaafd blijven. Elk land of blok krijgt zijn eigen ontwikkelingsproces.
Binnen een nieuwe mondiale veiligheidsstructuur is een revival van de Verenigde Naties essentieel. Het is een welhaast surrealistisch gegeven: op hetzelfde moment dat er in de woestijn van New Mexico hard gewerkt werd aan de ontwikkeling van een atoombom, werd er ook gewerkt aan een internationale veiligheidsstructuur die in alle opzichten revolutionair was. Het VN handvest zoals dat in 1945 is vastgesteld is stelt het behouden en het bereiken van vrede bovenaan. Partijen betrokken bij een conflict dienen allereerst “een oplossing te zoeken door onderhandelingen, feitenonderzoek, bemiddeling, conciliatie, arbitrage, een rechterlijke beslissing, het doen van een beroep op regionale organen of akkoorden, of andere vreedzame middelen naar hun eigen keuze”.
Het VN handvest wordt wel een “geschenk aan de mensheid” of een “‘onvoltooid meesterwerk” of een “doorbraak in de beschaving” genoemd.
We zullen wel de hand in eigen boezem moeten steken. De rol van het VN handvest kwam al snel na 1945 onder druk te staan. Momenteel is de VN vleugellam. De verhoudingen binnen de veiligheidsraad zijn verstoord. Veto’s zijn aan de orde van de dag. In theorie kloppen onze uitgangspunten wel, maar in de praktijk maken we er een potje van. Veranderingen zullen van onderop bevochten moeten worden, waarbij de vredesbeweging een belanrijke rol kan vervullen.
De positie van Europa als machtsblok is relatief. Softpower als gevoplg van een grote binnenlandse markt is aanwezig. Haar militaire macht is echter sterk beperkt doordat ze binnen de NAVO afhankelijk is van de de VS, derhalve een ondergeschikte rol speelt en bijna altijd de geoplitieke keuzes van de VS zal steunen.
BESTAANDE CONFLICTSITUATIES
Met betrekking tot het conflict in Oekraïne hebben het Westen en Oekraïne zich geen moment echt goed gerealiseerd dat Poetin zich wel eens zo bedreigd zou voelen dat hij Oekraïne zou binnenvallen. Zij hebben in feite “va banque” of hoog spel gespeeld en daarmee veel te veel risico’s genomen. Zij hebben de vele signalen van Poetin onvoldoende serieus genomen.
In de kern is dit een conflict over de apenrots. De Verenigde Staten wilden ook Oekraïne binnen de NAVO halen. Europa wilde dat niet. Rusland wilde dat ten koste van alles tegengaan. Het compromis dat op de NAVO top in 2008 gesloten is heeft de vrede met Rusland verspeeld. Er had een compromis met Rusland gezocht moeten worden door de militaire deur naar de NAVO niet op een kier te zetten. Maar om wel, via de EU, de verdere economische en culturele integratie met Europa te faciliteren (de Finland en Oostenrijk route). Dat was via een op vrede gerichte preventieve dialoog mogelijk geweest.
Het conflict Israël – Palestina is het meest complexe conflict, want eeuwenoud, deels religieus en beladen met holocaust schuld. Het is in feite een ouderwets conflict in een modern jasje want de hele wereld kijkt mee.
Het eventuele toekomstige conflict tussen de VS en China over Taiwan en de machtsverhoudingen in de Zuid Chinese zee is potentieel het meest risicovolle conflict in de komende decennia. De sensationele opkomst van China in een zeer korte tijd beschouwd de VS als een serieuze bedreiging van haar positie als nummer 1 op de wereldranglijst. Ze willen positieverlies ten koste van alles vermijden en zijn bereid daarin ver te gaan. China wil heel graag Taiwan ‘terug’ en is ook bereid ver te gaan. Dit conflict kan zomaar geweldig escaleren tot een alles vernietigende wereldoorlog.
Alleen actieve preventieve vredesdialoog kan dit proces keren.
KEUZES VOOR DE VREDESBEWEGING
De apenrotscrisis kan misschien nog wel complexer en venijniger uitpakken dan de klimaatcrisis. Het zou goed zijn als de vredesbeweging, zowel lokaal als internationaal, daar proactief aandacht voor gaat vragen zodat deze crisis ons niet overkomt. De op von Clausewits gebaseerde manier van machtsdenken moet in de ijskast.
In het verlengde van bovenstaande punten zijn er nog veel andere relevante standpunten die de vredesbeweging zou kunnen innemen.
a. Zo staan boycots van culturele en sportactiviteiten van de tegenstander een op vrede gerichte aanpak van conflicten in de weg. Het helpt het conflict alleen maar verder te escaleren. Het laat bovendien eventuele medestanders in het land van de vijand volledig in de kou staan.
b. Het opnieuw gaan gebruiken van het VN Handvest zou een speerpunt moeten zijn waar de vredesbeweging zich hard voor maakt.
c. Het besluitvormingsproces binnen de NAVO verdient kritische aandacht. Hoe vind dat plaats? Zijn er voldoende disciplines bij betrokken?
d. De enorme risico’s die we lopen doordat er nu al 80 jaar kernraketten staan opgesteld waarvan er toch zeker 2000 trigger ready zijn dient
opnieuw in de publieke aandacht gebracht te worden. Onder meer de sterfdag van Daniel Ellsberg zou daarvoor gebruikt kunnen worden
Polemologische kennis verdient een hoge prioriteit. Met name de escalatieladder van Friedrich Glasl kan van grote betekenis zijn om in geopolitieke conflictsituaties te hanteren (de theorie van de logic of peace and war).